Hoàn thiện Luật Tiếp cận thông tin theo hướng quản trị dữ liệu quốc gia

Làm rõ cơ chế bảo vệ tài sản trí tuệ trong các đơn vị sự nghiệp công lập

Sáng 9/4, phát biểu thảo luận tại Tổ 1 (Hà Nội), ĐBQH Nguyễn Thị Lan cơ bản nhất trí cao với sự cần thiết sửa đổi Luật Tiếp cận thông tin trong giai đoạn hiện nay, khi chúng ta đang đẩy mạnh chuyển đổi số, xây dựng Chính phủ số và xã hội số. Đại biểu cho rằng, dự thảo Luật lần này đã thể hiện rõ tư duy đổi mới, chuyển từ cách tiếp cận “cung cấp thông tin theo yêu cầu” sang “chủ động công khai, minh bạch”, đồng thời mở rộng đối tượng và phương thức tiếp cận thông tin. Luật được thiết kế theo hướng tinh gọn, còn 31 điều, giảm so với trước nhưng vẫn bao quát được các nội dung trọng tâm, đây cũng là một bước tiến bộ.

Tuy nhiên, để dự án Luật ngày hoàn thiện hơn, ĐBQH Nguyễn Thị Lan đã đề xuất một số nội dung cụ thể nhằm hoàn thiện dự thảo Luật. Trước hết, về phạm vi và chủ thể cung cấp thông tin (Điều 1), dự thảo đã mở rộng chủ thể cung cấp thông tin sang các đơn vị sự nghiệp công lập cung ứng dịch vụ công thiết yếu. Về nội dung này, ĐBQH Nguyễn Thị Lan cho rằng đây là bước tiến đúng, phản ánh thực tiễn khi các lĩnh vực như giáo dục, y tế, khoa học công nghệ ngày càng có vai trò quan trọng trong cung cấp dịch vụ công. Tuy nhiên, quy định này hiện chưa làm rõ ranh giới giữa thông tin phải công khai và thông tin cần bảo mật.

Đại biểu dẫn chứng, trong thực tế, các trường đại học, viện nghiên cứu hiện nay vừa thực hiện nhiệm vụ công, vừa có hoạt động hợp tác với doanh nghiệp và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Nếu không phân định rõ, có thể dẫn đến hai rủi ro, hoặc công khai quá mức, ảnh hưởng đến quyền sở hữu trí tuệ và lợi ích kinh tế; hoặc ngược lại, né tránh công khai, làm giảm tính minh bạch. Ví dụ, một giống cây trồng mới hoặc quy trình công nghệ nếu công khai sớm có thể mất cơ hội bảo hộ và chuyển giao.

"Vì vậy, tôi đề nghị cần bổ sung quy định phân loại thông tin thành ba nhóm, đó là công khai bắt buộc, công khai có điều kiện và không công khai. Đồng thời làm rõ cơ chế bảo vệ tài sản trí tuệ trong các đơn vị sự nghiệp công lập", ĐBQH Nguyễn Thị Lan nhấn mạnh.

Liên quan đến nguyên tắc tiếp cận thông tin và chuyển đổi số (Điều 3), đại biểu hoàn toàn đồng tình với việc cung cấp thông tin trên môi trường số. Tuy nhiên, đại biểu cho rằng cần đi thêm một bước quan trọng nữa, đó là chuyển từ “cung cấp thông tin” sang “phát triển dữ liệu mở”. Theo đại biểu, trong thực tiễn nông nghiệp, nếu các dữ liệu về khí hậu, đất đai, dịch bệnh, thị trường được công khai dưới dạng dữ liệu mở, có thể khai thác và tái sử dụng thì doanh nghiệp có thể phát triển các giải pháp công nghệ như trí tuệ nhân tạo, dự báo sản xuất, tối ưu chuỗi cung ứng.

"Kinh nghiệm quốc tế cho thấy dữ liệu mở là nền tảng quan trọng thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Do đó, tôi đề nghị bổ sung nguyên tắc: thông tin được cung cấp theo hướng dữ liệu mở, có khả năng khai thác, chia sẻ và tái sử dụng; đồng thời cần quy định chuẩn dữ liệu và khả năng kết nối liên thông giữa các hệ thống", ĐBQH Nguyễn Thị Lan nhấn mạnh.

Bổ sung quy định về cơ chế liên thông, chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan

Về trách nhiệm cung cấp thông tin và liên thông dữ liệu (Điều 10), đại biểu cho rằng dự thảo quy định cơ quan cung cấp thông tin do mình tạo ra, đây là nguyên tắc hợp lý. Tuy nhiên, trong thực tế, nhiều loại thông tin mang tính liên ngành, liên cơ quan, đặc biệt trong lĩnh vực khoa học công nghệ và nông nghiệp. Ví dụ, dữ liệu về dịch bệnh vật nuôi có sự tham gia của Bộ, địa phương và các viện nghiên cứu. Nếu không có cơ chế phối hợp rõ ràng, sẽ dễ xảy ra tình trạng chồng chéo hoặc đùn đẩy trách nhiệm.

"Vì vậy, tôi đề nghị bổ sung quy định về cơ chế liên thông, chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan. Đồng thời xác định rõ đầu mối cung cấp thông tin đối với các loại dữ liệu liên ngành để bảo đảm tính minh bạch và hiệu quả", ĐBQH Nguyễn Thị Lan nêu rõ.

Về thông tin không được tiếp cận và tiếp cận có điều kiện (Điều 15, 16), trong dự thảo đã quy định khá đầy đủ các nhóm thông tin không được tiếp cận và tiếp cận có điều kiện. Tuy nhiên, đại biểu cho rằng một số khái niệm còn mang tính định tính như “gây ảnh hưởng xấu” hay “bí mật công tác”, có thể dẫn đến cách hiểu và áp dụng không thống nhất. Vì vậy, nếu không được làm rõ, các quy định này có thể bị lạm dụng để từ chối cung cấp thông tin, làm giảm hiệu lực của Luật.

"Kinh nghiệm quốc tế cho thấy các nước đều quy định rất rõ danh mục thông tin hạn chế, tiêu chí cụ thể và thời hạn giải mật. Do đó, tôi đề nghị cần cụ thể hóa các tiêu chí này hoặc giao Chính phủ ban hành danh mục chi tiết để bảo đảm thống nhất trong thực thi", ĐBQH Nguyễn Thị Lan nhấn mạnh.

Đánh giá về dự thảo luật, ĐBQH Nguyễn Thị Lan cho rằng dự thảo Luật lần này đã có những đổi mới rất căn bản theo hướng minh bạch hơn, số hóa mạnh hơn và linh hoạt hơn trong tổ chức thực hiện. Tuy nhiên, đại biểu cho rằng để Luật thực sự đi vào cuộc sống, cần tiếp tục hoàn thiện theo ba hướng lớn, thứ nhất, làm rõ ranh giới giữa công khai và bảo mật, đặc biệt trong lĩnh vực khoa học công nghệ; thứ hai, phát triển dữ liệu mở như một nền tảng cho đổi mới sáng tạo; thứ ba, tăng cường tính khả thi và trách nhiệm giải trình trong tổ chức thực hiện. Trong đó, định hướng xuyên suốt cần quán triệt là chuyển từ “cung cấp thông tin” sang “quản trị dữ liệu quốc gia”.